Advertisements
jump to navigation

Tokkummaa, Oromummaa fi Bilisummaa August 17, 2011

Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
4 comments

Tokkummaa  Oromummaa    Bilisummaa

Ummati Oromoo akka saba tokkootti sirna gadaa jalati of ijaaree waggooti dhibba baayyeef diinoota isaa of irraa dhowwee walabummaan jiraachaa ture.  Yeero sana Oromiyaa akka biyaatti ijare.  Oromiyaan kan dhalate sirna poolitikaa gadaa jalatti ture.  Booda yeero sirni gadaa iddo bayyeetti caacabuun, iddo tokko tokkotti sirni mootii dhalate humni pololitikaa Oromoo laafuu …caalqabe.  Keessumaa jaaraa kudha sagal keessa sirni mootii Oromiyaa keessaa iddo bayyeeti biqilan sirna gadaa baayyee laffisan.  Jaarraa kudha sagal keessa sirni Kaappitaalismii Awurooppaa irraa gara Afrikaatti babalacha ture.  Kun Habashootaaf caaraa isaan duraan qabaachaa hin turre kenneef.

Habashooti waggoota dheeraaf humna  Oromoo dura dhaabbachuu hin dandeenye qawee, loltootaa fi gorsa faranji irraa argataniin Oromoo dura dhabbatan.  Matootii gosaa fi qondaalota  Oromoo kan akka Gobanaa  Daanciifaa malaan ofitti qabatan. Akka kanaan  gara waggaa shantamaa olii Oromoo irratti duulani, Oromiyaa cabsanii biyya Abisiiniyaa kan booda Ethiopia jedhanitti dabalatan.  Waggoota shantamman kana keessa Oromoonni miliyoona shanii ol akka dhumaan seenaatu ragaa baha.

Oromiyaa , biyaa Oromoo, diigani  bakka baayyeetti  qoodanii maqaa adda addaa keenaniif.  Shawaa, Haraghee, Wallo, Wallagga, Sidamoo, Arsii, Ilu Abbaboor, Kafaa xaqlaayi gizaati kan jedhuu fi kkf jedhanii moggaasan.  Oromoota kaan immoo Gojjaamii fi Tigraayitti kutan.  Seenaa, aadaa fi Afaan Oromoo baleessanii ummata tokko iddo adda adaatti hiranii wal lolchiisuu wal jibbisiisuu imaammata godhatan.  Har’a illee Oromooti imaammata Habashootaa kanan afaan faajja’an baayyeetu jiru.  Yaadaa fi ilaalcha hamaa akkasii amma Oromummaa fi sab-bonummaan bishaatee ijja goodhatutti guutummaatti ballessuun  hin salphatu.

Oromooti iddo baayyeeti sirna Habashootaa didanii  fincilaa turan.  Lolli Rayyaa fi Azabo,  Afran Qalloo, Shaggar, Baalee f Arsii, Sibuu, Guduru fi  kan biraa fakeenya fudhachuutu danda’ama.  Keessumaa lolli Baalee bara jaatamoota keessa turee fi dhalachuun Waldaa Macaa-Tuulama biqiluu sab-bonummaa Oromoof gudina Oromummaaf kara saaqaan.   Waldaan Muuziqaa Arfaan Qal’oo kan Dirree Dadhawaatti baruma jaatamoota keessa dhalate gabbina Oromummaaf sab-bonummaf qooda guudda gumaachan.  Sochii bara baayyeef iddo adda adaatti deemaa turetu bara torbaatamoota keessa dhalchuu Addi Bilisummaa Oromoof haala aanjesse.  Addi Bilisummaa Oromoos karaa ykn  boochoo Oromummaaf sab-bonummaan ittiin guddatu babalise.

Egaa warra  seenaa kana hin beekne, warra Oromummaa fi sabbonummaa hin qabne dha kan Adda Bilisummaa Oromoo jibbu.  Olola hamaa halkanfii fi guyyaa irratti oofu.  Jaarmootiin politikaa Oromoo walaba ta’an , kan tokko irraa hafe, hundinuu ABO keessaa bahan. Oromummaa, sab-bonumma fi tokkummaa Oromoo cimsuuf jaarmootiin Oromoo agoobara ULFO jedhamu jalatti of ijaranii jiru.  Garuu, jabina isaanii hojiin mul’isuu hin dandeenye.  Kanaaf ABOs ana malee isa jedhu dhiisee, jaarmooti Oromoo biraas ABO jibbuu fi abaruu dhiisanii tokkummaa Oromoo jabeessuun diinoota irratti babba’uun dirqama ta’a.  Jaarmayaa tokko qofa qabaachuun akkuma abbaa irree (dictatorship) baballisuu danda’u, jaarmootii baayyee qabaachun tokkummaa Oromoo laaffisuu danda’a.  Oromoo hunduu kana baree politikaa keenya madala (balance), haqaa, walqixxummaaf dimookrasii irratti ijaruu qabna.  Oromummaa, sab-bonummaa, tokkumma fi dimokrasiin hundee poolitika Oromoo ta’uu qaba.  Bilisummaan daandi kanaan malee hin dhufu.

Oromummaan Maal?

Oromummaan akka ilaalcha seenaa, aadaa, poolitikaa fi sab-bonummaa Oromootti daandi bilisummaa saaqa.  Daandiin bilisummaa kun wanta Oromoon marti wal wajiin qaban irratti ijarama.  Oromummaan akka ilaalcha sab-boonummaatti Oromoo humna poolitika taasisuun bilisummaa namummaa (human liberation) goonfachiisuu danad’a jedhamee amanama.  Akkasumas akka ummati Oromoo waayee ofi baratee, ummatoota biraa wajjin of madaalee, wanta irra hir’ate guuttatee mirga isaaf garaa guutuun lolatu isa kakaasa.

Oromummaan seenaa, aadaa  fi kara bilisumaa Oromoo ti.  Kanaafuu seenaa Oromoo isa diinni awwaale mul’isuun, aadaa isaa tuffatame deebisee ijaruun, namummaa Oromoo dhitamee bilisoomisuun, Oromummaa dha.  Oromummaan ilaalcha ittiin motummaa fi dhaabbattoota (“institution”) koloneeffattoota Habashaa  Oromiyaa keessaa ittin buqqisani dha.  Akkasumas ilmaan Oromoo dubartii dhiira, beekaa fi wallaalaa, soreesaa fi deegaa utu hin jeedhin, qomoo fi gosaan laga utuu hin lakaa’in, sirna Oromoo kan gadaa fi “dimokiraasii” haqaan akka ijaaran karaa bana.

Kana gochuuf ummatummaa Oromoo isaa iddo baayyeetti caacabe deebisee ijaara. Poolitikaa Oromoo keessatti gandaa fi laga laka’uun, nyaaphaf meeshaa ta’uun, ummata biraatti of jijjiiruu yaaluun gadi aantummaa ta’uu mulisa.  Oromooti wanta akaanaa beekaas ta’e, utuu hin beekin hojjetan waldhaansoo bilisumaaf godhamutti guufu dha.  Keessumaa warri poolitika keessa jiran cubbu akkasi irraa of eeggachun dirqama Oromummaa ti.

Orommummaan dhiiga, gandummaa fi laga irratti hin ijaaramu.  Kanaafuu biyyummaa, seenaa, aadaa, afaan, bilisummaa fi feedha ummata Oromoo hundaa irratti hunda’aa.  Kun hunduu kan ta’uu danda’u yoo Oromoon aka ummata tokkootti of ijaaree jaarmayaa cimaa fi bishaataan geggeefame qofa.  Jaarmaa bishaataf cimaan akeeka (policy) ummati Oromoo irratti walii galan baasee ummata irratti hojjeechisa.  Jarmoota Oromoo keessaa kana itti  dhihoo kan jiru Adda Bilisummaa Oromoo ti.

Ha ta’u malee innis hir’ina tokko tokko qabu  irraa  kan ka’e bilisummaan Oromoo amma hara’atti bubbule.  Wanta hir’ate baruun, waldhaansoo qajeelchuun, dirqama daraggoota Oromoo ti. Tokkummaa Oromoo jabeessuf jaarmootiin Oromoo ULFO keessa jiranis jaarmaa maqaa irra gara jarmaa bishaata fi ciimaatti dafani of geeddaruu qaban.  Kana gochuuf Oromummaaf sab-bonummaa hundeefachuu qabu.  Addi Bilisummaa Oromoos rakkoo keessa darbeef keessa jiru qoratee, hubatee, dafee of fooyeesuu qaba.   Ammaa  kaasee akka mootummatti hojjechuu danda’uu qaba.

Oromummaa fi Sab-bonummaa Oromoo

Oromummaan hundee namummaa Oromoo ti.  Oromoon akkuma ummata biraa aadaa, seenaa fi afaan ofii qaba.  Akkuma ummata kaani aadaa, seena fi afaan isaa eeggachuu fi guddifachuu fedha.  Akkasumas ulifina ykn kabajaa isa tikfachuu barbaada.  Kana hunda goochuuf yoookis argachuuf beekumsa bilisaa  (liberation knowledge) fi jaramayaa Oromoo  walaba qabaachuun dirqama.  Jaarmayaa walabi kun immoo kan diina cininee madeessuu danda’u ta’uu qaba.  Kan hojjidhaan waldhaanssoo Oromoo gara fuula duuratti tarkanfachiisu ta’uu qaba.

Beekumsa iddo lamatti hiruu dandeenya.  Tokkoffaan beekumsa ittin nama of wallaalchisan fi gowomsan ittiin bitani dha.  Lamaffan beekumsa dhuugaa irratti hunda’ee dha.  Beekumsa bilisa malee Oromummaan daagaaguu hin danda’u. Beekumsi bilisa ta’e Oromoon akka ummataatti kaleessa eessa akka ture, hara’a maal keessa akka jiru, bor eessa akka ga’uu danda’u xiinxalee haqaan mulisa. Beekumsi dhuuga ummati Oromoo mootumma gadaa tokoo jalaati aka bula turee, aka gadaan hundee adaa Oromoo fi seena Oromoo ta’ee, aka Oromiyaan iti dhalatee, wayee ilalicha (Oromo world views), wayee “philosophy,” wayee hundee amanti Oromoo siriti nama barsisa.  Utu wayee dubbi cicima kana hin barin Oromummaaf sabbonummaa guutu qabachun hin danda’amu.

Aksumas aka mootumman Habashoota faranjoota wajin wali galani ummata Oromooti roorisa turanif, hara’aalee aka iti jiran nuhubachisa. Kana hundumma xinxalani barun Oromummaaf sabbonumma nukeesati dagagasa. Tofta fi tarsimo bishinan walabummaf aka loolanu nugargara; bilisummaa booda Oromiyaa akkami aka ijaru kara nu saqa.  Jireenyi halaga jalaa bulu rakisaf xiiphina aka ta’ee nuf mirkaneesa.  Biyaa qabachun, bilisummaaf dimookrasi qabachun jireenya guutuf gamachu ta’u nu yadachisa.

Beekumsi bilisa akka Oromooti of tuffachuu jalaa bahani ummatoota biraas fakkaachuus dhiisan gargara.  Oromoon ummatoota biraa gadi aka hin taane hubachisa.  Ummati Oromoo ummatoota Habashaa fi  faranjootaa gadi illee akka hin tane nu barsiisa.  Seenaan, aadaa fi amantii Oromoo kan Habashootaa fi kan faranjootaa gadi akka hin tane nuu dhugoomsa.  Oromoo Oromummaa guutuu qabu akka nama tokkotti akka of kabaju, ummata isaa ija ulfinaan akka ilaalu nuti mul’isa.  Oromummaan dhuugaa jechuun kana ta’usaa nu yaadachisa.  “Barchuma ulfinaa abbaatu of jala baata” isa Oromoon jedhu  maal akka ta’e nuuf ibsa.

Oromooti Oromummaa hin qabne garuu kabaja ofiifis hin qaban, ummata isaniifis hin qaban.  Ummata biraa fakkachuuf halkani guuyaa kaatu.  Qarshif jedhanii meeshaa diinaa ta’urraa dubatti hin deebi’an.  Kanaaf Oromoon Oromummaa hin qabne biyyaafis ummataafis gatii hin qaban.  Kaleessa Oromooti akkasii Amharaa fi Sumalooti ummata Oromoo irrati bobaasaa turan.  Har’ a immoo Tigreen maqaa OPDO jedhuun Oromoo keessaa namoota garaaf bulan ijaarrattee  kanuma dalagaa  jirti.  Oromooti akkasi buddeena, horii jedhanii diinaaf ergamuu ykn muuudamuu bira hin darban.   Jarri akkasii akka Oromummaan guudachaa, waldhaansoon cimaa adeemun guuyyaan halkan itti ta’a.  Boodi isaaniis salphina, badiisa fi rakkina.

Oromoota beekumsa bilisa qabantu Waldaa Macaa-Tuulama bara jaatamoota keessa, bara torbatamaa keessa immoo ABO ijaare.  Jaaramayaan bilisa Oromoo aadaan, afaan, seenaan Oromoo awwala keessaa ba’ee akka dagaagu goodha.  Namummaa Oromoo isa tufatame deebisee ijaara.  Waayee abbaa biyummaa ummata Oromoo barsiisa.  Hawaassa Oromoo isa nyaaphi garagar digee garaa fi dudga goodhe akka isan ummata tokko ta’an barisisee, deebisee ijaara.  Yoo Oromooti garagar faca’an caalatti akka isaan garbummaaf  saaxilaman itti agarsiisa.  Seenaa ofii beekuun, afaan ofii dubbachuun, aadaa ofii guuddisuun, tokkummaa ofii namummaa ofii jabeessuun maal akka ta’e ummata Oromoo keessatti hojiin agarsiisa.

Daandii Waldaa Macaa-Tuulama fi Addi Bilisummaa Oromoo baasaniin Afaan Oromoo qubeen bareefamuu calqabe, seenaaf aadaan Oromoo awwalcha keessaa ba’an guddachuu jalqaban, Oromoon baayeen of baranii waayee Oromiyaa fi abba biyumma isanii beekan falmachu jalqaban.  Har’a bilisummaa Oromoo dhugoomsuuf barattooti Oromoo waldhaansoo hadha’aa  gochaa jiru.

Oromoota lakkbsaan baayyee hin taaneetu Waldaa Macaa-Tuulama fi Adda Bilisummaa Oromoo ijaare.  Baayeen issani lubbuu isanii ummata Oromoo bilisoomsuuf dabarsanii keennan.  Kan hafan amma illee wadhaansoo hadhawaa kana biyaa keessaa fi alatti itti fuufanii jiru.  Jagnoota Oromoo kumaana laka’amantu waldhaansoo bilisummaa Oromoo irratti wareegame. Kanaaf  Dargaggooti Oromoo gaheen keenya maal jedhani of gafatanii deebi hatatamaa  ofumaan itti keenuun dirqama seenaa isaan irra jiru dha.

Xuumura

Oromummaa f sab-bonummaa qabaachuun fedhii ummata Oromoo eeguun mul’ata.  Fedhiin ummata Oromoo maalfa’ii? 1) Nyapha jalaa ummata Oromoo baasuuf of ijaaruu, qabsaa’uu. 2) Tokkumma ummata Oromoo ijaaru, tiksuu. 3) Safuu, namummaa fi kabaja ummata Oromoo tiksuu.  4) Oromiyaa bilisoomsuuf karaa danda’ameen halkanii fi guuyyaa hojjechuu.  4) Ummata Oromoo iddo hundatti dammaqsuu, ijaaru fi akka inni haqa isaf falmatu kakaasuu.  5) Gadaan Oromoo akka inni bifa haaraan ijaaramu gochuu.  6) Waldhaansoon Oromoo walqixxumamaa fi dimookrasii dhugaa irratti akka ammaa kaasee ijaramu carraquu.  7)  Rakkina Oromoota gidduu jiru ifatti irratti mari’achuun karaa dhugaan hikuu.  8) Beekumsa bilisa horachun beekumsa cunqursaa hundeen buqqisuu.  9)Afaan, seena fi aadaa Oromoo xiinxaluu, beekuu fi guudisu.  10) ABO fi ULFO karaa maraan gargaaruu.

Fedhi ummata Oromoo dhugoomsuuf, dargaggooti Oromoo of ijaaruuf waldhaansoo ummata isaniif baayee hojjechuutu irraa eegama.  Halkani guuyaa barumisatti jabachuun, waayee Oromoo fi biyaa lafaa barachuun dirqama dargaggoota Oromoo ti.  Nama waa beekutu biyaaf bu’aa baayee buusuu danda’a.  Garuu, barumis Oromummaa fi sab-bonummaa hin qbane oofittummadha.  Namootiin tokko tokko  maqaaf baratanii har’a  meeshaa Tigree ta’an  warra Oromummaaf sab-bonummaan sammuu  isaani keessa hin jirre dha.   Dargaggooti Oromoo yaada yaraa kana akka qomoo, laga, fi amantiin Oromoo hiruu irraa of eeggachuun barbaachisaa dha.  Har’a yaadoota salphaa akkasiin kan macha’aan baayeetu jira.  Warra akkasii ifatti dura dhaabbachuun dirqama seenaa ti.

Dargaggooti Oromoo jagnooti kuma kumaan laka’aman lubbu isaanii keennuun Oromummaa fi sab-bonummaa akka ijaaran  hubachuu qabu.  Fakkeenyaaf, jagnoota Oromoo warra akka Haile Mariam Gamada, Mamo Mazamir,  Elemo Qilxu, Magarsa Bari, Baro Tumsa, Mohe Abdo, Demise Techane, Nadhi Gamada, Sanbato Lubo, Gamachis/Zakkaariyaas  Mulata, Gutama Hawas, Saartu Yusouf, Ibsitu Marga, Aradoola Abdalla, Juukii Bareento, Mohamed Aman, Dr. Temesgen, Lama Warqee, Dagaga Baissa, Ebissaa Adunya, Kasahun Habte, Yoseph A. Batii, Hunduma Kaba, Balcha Tola, Musxafa Idris, Waqo Tola, Terefe Qumbi, Gudisa Anissa, Shamsi Shambo, Zara Shek Bakiri, Sofiya Mohammed, Jaraa Uddessa, Roba Hanale, Bulti Gurmessa, Alamu Kiisii, Mammee Qasim, Kadir Adam, Hassan Rashid, Surur Ismael, Zahari Ali, Chalala Bekele, Tesfaye Nega, Yegazu Edea, Kumala Mirkana, Tesfaye hundessa, Habib Kadir Gobana, Lamessa Boru, Jirenya Ayana, Badhasa Dilgassa fi kan hafan Oromummaaf sab-bonumma dagagasuuf jagnummaan qabsa’anii wareegama seena qabeessa wareegaman.

Egaa dargaggooti Oromoo dhalooti ammaa akeeka isaan wareegamaniif bakkaan gahuuf qabsaa’uun dirqama seenaatu irra jira.  Maqaa jagnoota Oromoo hunda asii irratti barreesuuf iddoon hin ga’u.  Warra kana fakeenyan kaase.  Dhiiga jagnoota kummootaatu har’a Oromummaa fi sab-bonummaan akka lalisu godhe. Oromummaa fi sab-boonummaa bara 1991 keessa ummata Oromoo bira ga’e.  Jagnootii baayeetu itti wareegame, hidhame. Tolatti hin argamne.  Sammuu Oromoo isa Habashooti laaqan, lasheessan, fi doomisan deebisanii ijaarun salpha hin ture.  Har’a illee hojjin kun hin dhumanne.  ABOn kana hunda wan hojjeteef uutuba waldhaanssoo Oromoo ta’eera.

Oromoo bilisa baasuf, ABOn dhadhabbii issa baree of fooyeesun dirqama. Dhadhabisa ofii beekee  dafee of hin sireesiu taanaan  ummata Oromoo bilisa baasuu hin danda’u. Ummati Oromoo marti dhaaba kana ciimisuun, waldhaansoon sireesuun dirqama.  Dhaabi kun kan Oromoo maraa ti malee kan namoota geegeessanii qofaa miti.  Waldhaansoo keesatti hirmachuun, sirna dimookraasiif seeraan buluun, geeggeessitooti ABO akka Isaayasiif akka Malas ta’urraa ammaa kaafnee dhoowuu qabna.  Isaan kabjna, isaan jallanna, garuu akka isan hawa ummata Oromoo maraa irrati hojjeetan mirkaneesun kan keenya.

Seera gadaaf dimookiraasii afaanumaf akka Habashootaa duubbatan hin barbaannu. Amma irraa kaafnee gorsuu fi eeguu qabna.  Wanti jennu hunduu hojiin mul’achuu qaba.  Seerri hundee Oromummaaf sab-bonumaa ta’uu qaba.  Gati seera  beekuuf, Oromoon “Seerri ilmoo irra nama marara” jedha.  Waldhaansoo keesatti hirmachuun wanta sirrii hin tane qajeelchaa adeemuu qabna.  Waldhaansoo ala teenyee komi baayisuun gatii hin qabau.  Kana dargagooti Oromoo akka gaaritti hubachuu qabu.

Copyright ©  Oromianeconomist 2011 and Oromia Quarterly 1997-2011,  all rights are reserved. Disclaimer.

Advertisements

Famine in the Horn of Africa: Causes and Responses August 8, 2011

Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
1 comment so far

Famine in the Horn of Africa: Causes and Responses

http://www.youtube.com/watch?v=jIpkSjwtB74&feature=player_embedded

http://www.dailymail.co.uk/news/article-2022841/How-290m-year-aid-Ethiopia-withheld-villagers-dont-support-regime.html?ito=feeds-newsxml

http://oromiatimes.multiply.com/journal/item/2117/Ethiopia_report_gains_international_attention

http://www.youtube.com/watch?v=IU1-PpxqeZc&feature=share

http://www.worldhunger.org/articles/09/editorials/mariam.htm

http://www.time.com/time/video/player/0,32068,1104881295001_2088119,00.html

Copyright ©  Oromianeconomist 2011 and Oromia Quarterly 1997-2011,  all rights are reserved. Disclaimer.